خراسان رضوی/ خبرنگاران اطلاعات:
در حالی که برآوردها از تولید ۶۵تن زعفران در خراسان رضوی از ابتدای فصل برداشت تاکنون خبر می‌دهد، بررسی‌های میدانی در شهرستان‌های مختلف این استان نشان می‌دهد که حفظ این جایگاه جهانی، مستلزم گذار از تولید سنتی به مدیریت علمی و تقویت قدرت چانه‌زنی کشاورزان در برابر نوسانات بازار است.
روایت‌های میدانی از مزارع زعفران در شهرستان های گناباد ، تربت حیدریه ،فیض آباد، سبزوار، کاشمر،نیشابور و بردسکن، از یک چالش حکایت دارد: چگونه می‌توان ضمن افزایش حضور در بازارهای جهانی، سود حاصل از این تولید انبوه را نصیب کشاورزان کرد؟
در پهنه وسیع خراسان رضوی، از دشت‌های سبزوار تاجلگه های تربت و نیشابور و زمین های حاصلخیز گناباد ، فیض آباد و بجستان، این روزها عطر متمایز زعفران در باد می‌پیچد و با نزدیک شدن به اوج فصل برداشت، اقتصاد استان با این محصول «طلایی» گره خورده است؛اما پشت این ظاهر درخشان، پیچیدگی‌های اقتصادی و چالش‌های اقلیمی، داستان دیگری را روایت می‌کنند؛ داستانی از تلاش کشاورزان برای بقا در برابر تغییرات آب‌وهوایی و همچنین تلاش صادرکنندگان برای حفظ اعتبار ایران در بازارهای جهانی.
طلای سرخ در چنگال دلالان
بردسکن یک نمونه از شرایط زعفران کاری و زعفران کاران را بازتاب می‌دهد. کشت زعفران در منطقه ترشیز، شامل بردسکن، خلیل‌آباد و کاشمر، یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد و معیشت کشاورزان این خطه است؛ اما زعفرانکاران بردسکن امسال در حالی فصل آماده‌سازی مزارع را آغاز کرده‌اند که کاهش شدید سطح زیرکشت، خشکسالی‌های متوالی، نبود بازار عرضه مستقیم و سلطه واسطه‌ها، سود واقعی این محصول را به حاشیه رانده است. گزارش‌های رسمی از یک سو و روایت کشاورزان از سوی دیگر، تصویری یکسان می‌سازند: «زعفران بردسکن برای ماندن، به حمایت ساختاری نیاز دارد، نه فقط به بارش.»
افت شدید بارندگی، بحران منابع آبی و حضور واسطه‌ها، سطح زیرکشت زعفران در شهرستان بردسکن را طی یک دهه گذشته از ۲۵۰۰هکتار به ۷۵۰هکتار رسانده و معیشت کشاورزان منطقه ترشیز را با چالش جدی روبرو کرده است.
مهدی مسروری، مدیر جهاد کشاورزی بردسکن، تغییرات اقلیمی، افزایش دما، کاهش بارندگی و خاموشی منابع آبی را از عوامل اصلی افت سطح زیرکشت این محصول اعلام کرد. در همین حال، محمدجواد صفرنژاد، فرماندار بردسکن، بر توسعه زیرساخت‌های کشاورزی، اجرای طرح‌های احیا و مرمت قنوات، انتقال آب با لوله و استفاده از روش‌های نوین آبیاری به عنوان اولویت‌های مدیریت شهرستان تأکید کرده است.
در کنار چالش‌های اقلیمی، موانع بازار و حضور واسطه‌ها سود حاصل از دست‌رنج کشاورزان را تهدید می‌کند. «محمد مؤمنی»، از زعفرانکاران بردسکن، در گفت‌وگو با خبرنگار اطلاعات با اشاره به هزینه‌های سنگین آماده‌سازی زمین، پیاز زعفران، آبیاری و نهاده‌ها اظهار داشت: نبود بازارچه‌های تخصصی عرضه مستقیم و عدم حمایت کافی در تعیین قیمت تضمینی متناسب با تورم، موجب شده است محصول کشاورز با قیمتی بسیار پایین‌تر از ارزش واقعی به فروش برسد و سود اصلی به جیب دلالان برود.
وی با اشاره به هزینه‌های بالای کارگر در فصل برداشت و کمبود منابع آبی، خواستار تخصیص تسهیلات کم‌بهره و ایجاد زنجیره ارزش از سوی متولیان حوزه کشاورزی و تعاون روستایی شد.
همچنین همزمان با آغاز فصل کار در مزارع زعفران منطقه ترشیز و بخش شهرآباد، زعفرانکاران مشغول شخم‌زنی، تقویت خاک و آماده‌سازی زمین‌ها برای کشت محصول هستند.
«حسین صادقی» از زعفرانکاران باسابقه بخش شهرآباد نیز در گفت‌وگو با خبرنگار اطلاعات با اشاره به دغدغه‌های فراوان تولیدکنندگان در تأمین نهاده‌ها و کودهای مناسب گفت: آماده‌سازی اصولی زمین، شخم به‌موقع و استفاده از پیازهای مرغوب از گام‌های کلیدی برای افزایش بهره‌وری محسوب می شود که نیازمند حمایت بیش‌ازپیش مسئولان از کشاورزان است.
زعفران کاشمر و تغییرات اقلیمی
کاشمر نمونه دیگری از وضعیت زعفران است.در شهرستان کاشمر نیز گرمایش زمین و بحران کم‌آبی، پایداری کشت زعفران را با چالش جدی مواجه کرده است.
کاظم قربانپور، مدیر جهاد کشاورزی این شهرستان با هشدار نسبت به تأثیرات تغییر اقلیم بر محصولات کشاورزی گفت: افزایش دمای هوا و گرمایش زمین، توان تحمل پیاز زعفران را به شدت کاهش داده و این شرایط سبب شده است برخلاف روند افزایشی کشت پسته، سطح زیرکشت زعفران در شهرستان با روند نزولی روبرو شود.به گفته وی، اکنون حدود ۳۷۰۰هکتار از اراضی کشاورزی کاشمر به کشت زعفران اختصاص دارد.
مدیر جهاد کشاورزی کاشمر، کمبود آب و قطعی مکرر برق چاه‌های کشاورزی را از دیگر موانع تولید برشمرد و افزود: توسعه روش‌های نوین آبیاری، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و دیزل‌ژنراتورها برای مواقع اضطراری، از جمله راهکارهای عبور از این بحران است. وی همچنین از حمایت‌های دولتی و استفاده از تسهیلات نهادهای حمایتی برای کاهش خسارت کشاورزان خبر داد.
روایت کشاورزان از تهدید معیشت
در کنار هشدارهای کارشناسی، زعفرانکاران کاشمری از تنگناهای معیشتی و فشارهای ناشی از تغییر اقلیم روایت می‌کنند.
موسوی، یکی از زعفرانکاران منطقه با اشاره به ملموس بودن آثار تغییرات آب‌وهوایی بر مزارع اظهار داشت: تغییر شرایط اقلیمی به‌شدت نگران‌کننده است. ما سال‌به‌سال کاهش میزان گل‌دهی را به چشم می‌بینیم؛ در حالی که در گذشته به دلیل منابع آبی غنی‌تر و شرایط جوی مساعدتر، وضعیت تولید بسیار بهتر بود.تیموری، یکی دیگر از کشاورزان کاشمری، با تاکید بر سنگینی هزینه‌های تولید گفت: کشت زعفران فقط به آماده‌سازی زمین ختم نمی‌شود؛ آبیاری، رسیدگی مستمر و به‌ویژه مراحل سخت و هزینه‌بر برداشت و پاک کردن محصول، به نیروی کار فراوان نیاز دارد.
وی تصریح کرد: کشاورز باید تمام هزینه‌ها را در کنار قیمت فروش بسنجد تا ببیند ادامه این کار صرفه اقتصادی دارد یا خیر. تأمین به‌موقع آب، دسترسی به تسهیلات حمایتی و قیمت مناسب فروش، کلید اصلی حفظ مزارع زعفران است که اگر محقق شود، دغدغه‌های تولیدکنندگان نیز کاهش خواهد یافت.
بحران نقدینگی و پیش‌فروش محصول
در گوشه دیگر خراسان ،در حالی که زعفرانکاران در شهرستان سبزوار با بحران کمبود نقدینگی و افزایش هزینه‌های تولید دست‌وپنجه نرم می‌کنند، شکاف قیمتی میان خرید از تولیدکننده و فروش در بازار مصرف، سود اصلی را از دستان تولیدکننده خارج و به جیب واسطه‌ها روانه می‌کند.
مهدی قلعه‌نویی، کارشناس مسئول باغبانی شهرستان سبزوار در این باره به خبرنگار اطلاعات گفت: سطح زیرکشت زعفران در سال جاری ۲۷۵هکتار است که نسبت به سال گذشته ۱۰درصد افزایش یافته است؛ این رشد ناشی از تغییر الگوی کشت در محصولات زراعی منطقه است.
قلعه‌نویی با اشاره به وضع اقتصادی تولیدکنندگان اظهار داشت: به دلیل کمبود نقدینگی و عدم حمایت کافی بانک‌های عامل در زمینه تسهیلات، بسیاری از بهره‌برداران ناچار به پیش‌فروش یا خام‌فروشی محصول (گل و سرگل) شده‌اند. در حالی که فرآوری، بسته‌بندی و برندسازی می‌تواند درآمدزایی را به شدت افزایش دهد؛ اما فقدان نقدینگی، کشاورز را به سمت فروش مستقیم محصول به واسطه‌ها سوق داده است.
وی با اشاره به فشار هزینه‌های تولید، افزود: با وجود نوسانات ارزی، قیمت زعفران به عنوان محصولی که نرخ آن با ارز در ارتباط است، افزایش چشمگیری نداشته است؛ در حالی که قیمت نهاده‌های اصلی از جمله کود شیمیایی، سموم علف‌کش و پیاز زعفران با چندین برابر شدن، سود کشاورز را به شدت تحت فشار قرار داده است.
این کارشناس باغبانی سبزوار در تحلیل ساختار بازار گفت: به دلیل اینکه کشاورزان محصول را به صورت خام و بدون فرآوری به دلال‌ها می‌فروشند، اختلاف قیمت میان خرید از تولیدکننده و قیمت نهایی در بازار، بین ۸۰تا ۱۰۰درصد است که این میزان سود، مستقیماً به جیب واسطه‌ها می‌رود.
قلعه‌نویی همچنین نبود دستگاه‌های مکانیزه برداشت و پاکسازی گل و همچنین کمبود شدید نیروی کار انسانی را از اصلی‌ترین چالش‌های تولید در این شهرستان برشمرد.
نقش‌آفرینی ۴۱۹۶ هکتار از اراضی نیشابور
شهرستان نیشابورهم با برخورداری از بیش از ۴هزار هکتار اراضی زیرکشت زعفران و هزاران بهره‌بردار، یکی از ارکان اصلی تولید این محصول راهبردی در خراسان رضوی به شمار می‌رود؛ محصولی که علاوه بر ارزش اقتصادی بالا، با معیشت و هویت هزاران خانواده روستایی گره خورده است.
علی مبارکی، مدیر جهاد کشاورزی نیشابور با تشریح آمارهای سطح زیرکشت در این شهرستان گفت: از مجموع ۴۱۹۶هکتار اراضی زعفران نیشابور، ۴۱۶۰هکتار در بخش مرکزی و ۳۶هکتار در بخش سرولایت قرار دارد که بیش از ۴۱۴۶بهره‌بردار به کشت و تولید این محصول مشغول بوده اند.
مدیر جهاد کشاورزی نیشابور با هشدار نسبت به پیامدهای تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آبی و افت کیفیت خاک افزود: ادامه روش‌های سنتی دیگر پاسخگوی پایداری تولید نیست و باید با به‌کارگیری دانش روز، رعایت اصول الگوی کشت و انتخاب بنه مرغوب که تا ۳۰درصد موفقیت تولید را تضمین می‌کند ، از منابع آب و خاک حفاظت کنیم.
خودنمایی کاهش سطح زیرکشت و شکاف قیمت
بررسی های میدانی خبرنگاران اطلاعات در شهرستان های یاد شده خراسان رضوی نشانگر واقعیت هایی است که باید هر چه زودتر مورد بررسی دستگاه های ذیربط قرار گیرد تا بتوان جایگاه جهانی این استان در تولید زعفران را بیش از گذشته،تثبیت کرد.
مزارع بردسکن کشاورزانی که سال‌ها با درآمد حاصل از کشت این محصول زندگی کرده‌اند، اکنون با کابوس کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در این منطقه، سطح زیرکشت طی یک دهه گذشته به شدت کاهش یافته است.
در سبزوار نیز، با وجود افزایش ۱۰درصدی سطح زیرکشت، کشاورزان از «شکاف قیمت» رنج می‌برند. آن‌ها معتقدند سود اصلی محصول، در مراحل فرآوری و میانجی‌گری
قرار دارد.در کاشمر، تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی، پایداری تولید را به چالش کشیده است، هرچند این منطقه همچنان با تولید سالانه ۳۷۰۰کیلوگرم، نقش حیاتی در تامین نیاز بازار ایفا می‌کند.
خراسان ، قطب تولید زعفران
محمد رضا توکلی‌فر، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، در تحلیل وضعیت صادرات، نگاهی استراتژیک دارد.وی با تاکید بر اینکه سهم غالب بازار زعفران جهان در اختیار کشاورزان خراسانی است، گفت: بیش از ۹۰درصد از کل تولیدات استان ما صادر می‌شود و آنچه در بازار می‌بینیم، فقط ۱۰درصد از موجودی کل سالانه است.
توکلی‌فر با اشاره به اهمیت قیمت‌گذاری هوشمند افزود: قیمت جهانی زعفران همواره تحت تاثیر متغیرهایی نظیر طلا و دلار است. ما تلاش می‌کنیم در بازارهای جهانی، قیمت را در محدوده‌ای نگه داریم که ایران هم رقابتی باشد و هم سودآور. اگر بتوانیم با مدیریت صحیح، قیمت را در بازه مناسب حفظ کنیم، جایگاه ما در بازار جهانی تضمین خواهد شد. وی تاکید کرد: با وجود شایعات مربوط به تحریم‌ها، صادرات زعفران ایران با قدرت ادامه دارد و مسیرهای جدیدی برای عرضه این محصول گشوده شده است.
ضرورت گذار از کمیت به کیفیت
گزارش‌های تهیه شده از سطح استان نشان می‌دهد که خراسان رضوی در آستانه یک تحول بزرگ در تولید و عرضه طلای سرخ است؛ اگرچه اعداد و ارقام (۱۰۰هزار هکتار زیرکشت و ۶۵تن تولید) از قدرت تولید حکایت دارد، اما پایداری این صنعت در گرو ۳ رکن اصلی یعنی مدیریت بحران آب از طریق توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، تثبیت قیمت از طریق تقویت تشکل‌های کشاورزی و کاهش نقش واسطه‌ها و ارتقای کیفیت برای حفظ نام تجاری زعفران ایران در بازارهای جهانی است.
درمجموع، اگر بتوان میان «کمیت تولید» و «کیفیت فرآوری» تعادل ایجاد کرد، طلای سرخ خراسان نه تنها یک محصول کشاورزی، بلکه موتور محرک اقتصاد منطقه و نماد اصیل تجارت ایران در جهان باقی خواهد ماند.
استان خراسان رضوی با ۱۰۰هزار هکتار اراضی زیرکشت طلای سرخ، همچنان قطب بی‌رقیب محصول راهبردی زعفران در جهان محسوب می‌شود؛ جایگاهی که تحریم ها هم نتوانسته است آن را با مشکل مواجه کند.